Sondaż SW Research dla Onetu jest w gruncie rzeczy politycznym memento dla Donalda Tuska: tylko jedna czwarta badanych popiera pomysł, by Polska – w razie odmowy Berlina – sama z własnej kieszeni wypłacała zadośćuczynienia ofiarom II wojny światowej. Ponad 43 proc. jest przeciw, a reszta wzrusza ramionami lub nie chce się przyznać ankieterowi, co naprawdę myśli. To nie jest techniczny spór o narzędzie pomocy, tylko symboliczny bunt przeciw logice, w której sprawca uchodzi bokiem, a ofiara jeszcze dopłaca do rachunku.

Kelnerska metafora wzięła się nie złośliwie, tylko z prostego doświadczenia życiowego. Wyobraźmy sobie restaurację, w której klient mówi wprost: „Nie zapłacę”. I w tym momencie nie wjeżdża menedżer egzekwujący należność, tylko kelner, który z uśmiechem zapewnia, że ureguluje rachunek z własnych pieniędzy. Tusk w Berlinie zagrał właśnie tę scenę – tylko stawką nie były prywatne oszczędności, lecz polski budżet i polska pamięć. Co gorsza, zrobił to bez podania choćby orientacyjnej kwoty, bez wyliczeń, bez poważnego przygotowania. Ważniejszy był efekt PR-owy i zachwyt zaprzyjaźnionych redakcji nad „genialnym ruchem premiera”, niż realne interesy państwa.

Zdziwienie za Odrą

Niemiecka prasa tymczasem zastanawia się, dlaczego „nawet 80 lat po wojnie stosunki polsko-niemieckie nie są oczywiste” i ubolewa nad „brakiem werwy” w relacjach z Warszawą. Wystarczyłoby, żeby w redakcji „Der Spiegel” ktoś odłożył na chwilę szablon o trudnych Polakach i zapytał: może te relacje nie są oczywiste właśnie dlatego, że Berlin konsekwentnie odmawia elementarnego gestu wobec polskich ofiar? Że zamiast uczciwego uregulowania historycznego długu mamy polityczne „eksperymenty nad Wisłą”, sponsorowane medialnie, finansowo i kadrowo? Naród, który traktuje się poważnie, nie może godzić się na rolę ubogiego krewnego, który ma martwić się o „dobry nastrój” bogatszego sąsiada.

Prezydent Karol Nawrocki trafnie wskazuje szerszy wymiar tego sporu. To nie jest tylko kwestia pojedynczej wypowiedzi szefa rządu. W Europie ukształtowała się grupa polityczno-biznesowo-ideologiczna, która uzurpuje sobie prawo do definiowania, czym jest demokracja. Demokracja jest wtedy, gdy my rządzimy – tak brzmi niepisana zasada. Kto się sprzeciwia paktom migracyjnym, klimatycznym czy takim projektom jak Mercosur, ten natychmiast dostaje łatkę „antyeuropejczyka”, „populisty” albo „ekstremisty”. Wszystko po to, by nie dyskutować o meritum: o kosztach, o suwe-renności, o bezpieczeństwie obywateli.

Symptomatyczny jest przykład z Niemiec. Tekst Deutsche Welle o radykalizacji młodych ludzi ze-stawia islamizm i „prawicowy ekstremizm” w jednym akapicie, jakby chodziło o zjawiska symetryczne. Z cytowanych danych wynika wzrost liczby nieletnich i młodych podejrzanych o przestęp-stwa z użyciem przemocy – w kilka lat o około 13 procent. To już poważny sygnał alarmowy. Ale zamiast zadać sobie uczciwe pytanie o skutki własnej polityki migracyjnej, wygodniej jest rozmyć problem, wrzucić do jednego worka islamistyczny terror i bliżej nieokreśloną „prawicę”. Winny staje się ten, kto ostrzegał przed skutkami, a nie ten, kto je wywołał.

Polska zna takie mechanizmy aż za dobrze. Przez lata brak realnej dekomunizacji sprawił, że w kluczowych miejscach państwa, w biznesie, mediach czy strukturach wpływu trzymają się mocno lu-dzie dawnego systemu albo ich spadkobiercy. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego w sprawie Komunistycznej Partii Polski nie jest więc wyłącznie gestem wobec historii. To sygnał, że w porządku prawnym Rzeczypospolitej nie ma miejsca na ugrupowania gloryfikujące reżim odpowiedzialny za śmierć milionów – w tym naszych rodaków. I że wreszcie ktoś ma odwagę powiedzieć wprost: nie można udawać, że komunizm to tylko „jeszcze jedna opcja polityczna”.

Jeśli nie uporządkujemy własnego domu, zawsze znajdzie się ktoś, kto zaproponuje, byśmy płacili cudze rachunki – finansowe, moralne i polityczne. Jeśli nie będziemy chronili pluralizmu, w którym demokracja to spór różnych racji, dominować będą ci, dla których udział Polski w Europie ma sens tylko wtedy, gdy jest to udział milczącego statysty. Sondaż o „kelnerskim” pomyśle Tuska pokazuje jednak coś pocieszającego: Polacy potrafią odróżnić solidarność z ofiarami od politycznego teatru. I wysyłają czytelny sygnał – nie będziemy płacić za to, że inni znowu chcą zmyć z siebie odpowie-dzialność za własną historię.