Malowidło, stanowiące własność parafii Wniebowzięcia NMP w Siemiatyczach, powstało w pierwszej połowie XVIII wieku i w katalogach zabytków sztuki nosi tytuł Odpoczynek Świętej Rodziny w drodze do Egiptu, chociaż właściwie – zgodnie z nazwą pierwowzoru – powinien on brzmieć Odpoczynek Świętej Rodziny w drodze do Egiptu ze słoniem. Oryginał, na którym oparł się twórca naszej kopii, jest dziełem Nicolasa Poussina (1594-1665), wybitnego artysty pochodzącego z francuskiej Normandii, który jednak większość życia spędził w Rzymie.

Powstanie i przesłanie dzieła

Przy porównaniu obu prac da się zauważyć, że nieznanemu autorowi siemiatyckiej kopii daleko było do warsztatu mistrza, aczkolwiek nie można mu odmówić zdolności. Jednak od reszty wyraźnie odróżnia się twarz klęczącego przed Jezusem człowieka, a jeszcze bardziej samego Dzieciątka, zniekształcona przez również anonimowego renowatora, który nie posiadał stosownych umiejętności. Sam kopista dokładnie powtórzył barwy większości detali oryginału, znajdującego się pierwotnie w Rzymie, stąd musiał go widzieć lub otrzymać dokładny opis. Ta okoliczność i czas powstania pozwala uznać, że fundatorem malowidła najprawdopodobniej był ks. Michał Krassowski (zmarł przed 1767 r.), dawny proboszcz siemiatycki – wielki dobrodziej tej parafii, o którym wiadomo, że bywał w Wiecznym Mieście.

Niedoskonałości estetyczne obrazu nie przesłaniają mimo wszystko bogatej treści, przekazanej za pomocą farby i pędzla. Sam temat, tj. odpoczynek podczas wędrówki Świętej Rodziny do Egiptu, zwykle jest zaliczany do literatury apokryficznej, czyli tekstów nie uznanych przez Kościół za natchnione, jednak uważne przyjrzenie się tej pracy pozwala dostrzec o wiele więcej odniesień biblijnych, niż to się wydaje na pierwszy rzut oka. Nie ma tu pochylających się drzew, które karmią Jezusa daktylami, czy Dzieciątka walczącego ze smokami, jak pisano w apokryfach. Za to widzimy rośliny, zwierzęta, ludzi i aniołów, a w centrum Mesjasza jako bezradne niemowlę. Poza jednym stworzeniem (słoniem) wszystkie przedstawione postacie odnoszą się do dosłownego lub symbolicznego przesłania biblijnego.

Ludzie i anioły

Najbliżej Dzieciątka, który jest Bogiem-Człowiekiem, stwórcą wszystkiego i dawcą życia, znajdują się istoty nieśmiertelne – ludzie, mający jak inne stworzenia ciało i duszę, ale w odróżnieniu od pozostałych gatunków jest to dusza nieśmiertelna oraz czyste duchy, zwane aniołami. Pierwsi – Maryja, Józef i karmiący Jezusa człowiek umieszczeni są w różnych postawach na ziemi, co wyraża ich cielesność. Jeśli chodzi o aniołów – jeden delikatnie przyklęka, aby również usłużyć swemu Panu, który tak bardzo się uniżył, natomiast pozostałe dwa unoszą się w powietrzu, umilając Jezusowi ziemską niedolę swoim towarzystwem. Odczuwa się tu echo słów psalmisty: „Niedola nie przystąpi do ciebie, bo swoim aniołom dał rozkaz o tobie, aby cię strzegli na wszystkich twych drogach” (Ps 91, 10-11), ale i odniesienie do początku publicznej działalności Chrystusa, które poprzedziło czterdzieści dni postu na pustyni, po którym aniołowie usługiwali Mu, jak zgodnie podają ewangeliczni synoptycy.

Ludzie także służą swemu Bogu – Maryja matczyną bliskością i troską, a Józef męską opieką. Trzeba przyznać, że Poussin (a za nim autor kopii) doskonale oddał specyfikę obu płci. Z reguły kobiety, chociaż zwykle słabsze fizycznie okazują się bardziej wytrzymałe, podczas gdy mężczyźni bardziej zdolni do większego wysiłku, jednak szybciej potrzebują odpoczynku. Tu właśnie widzimy stale czuwającą Maryję i drzemiącego Józefa. Śpiący Józef to także nawiązanie do Ewangelii – to podczas snu Bóg rozwiewał jego wątpliwości jak wypełnić wolę Stwórcy. Nieokreślony człowiek uosabia wszystkich, którzy posłuszni są Bogu. Klęczący człowiek widzi tylko niemowlę w potrzebie i stara się mu pomóc na miarę swych możliwości, a jednocześnie, nie wiedząc o tym, oddaje cześć swemu Stwórcy. Znów brzmi echo słów Zbawiciela: „Wszystko, co uczyniliście jednemu z tych braci moich najmniejszych, Mnieście uczynili” (Mt 25,40).

Tak anioł, jak i człowiek, karmią Jezusa. Pierwszy podaje w naczynku śmietanę, drugi miód – symbole ziemi obiecanej i raju. W ten sposób malarz przypomina proroctwo Izajasza o Mesjaszu, mającym się narodzić z Dziewicy: „Śmietanę i miód spożywać będzie, aż się nauczy odrzucać zło, a wybierać dobro” (Iz 7, 15), tzn. aż dorośnie do wieku rozeznania dobra i zła, a obie grupy uduchowionych stworzeń mają swój udział w dziele Zbawienia.

Zwierzęta

Na przeciwległych krańcach malowidła znalazły się zwierzęta. Również dla stworzeń niższego rzędu Bóg znalazł miejsce w dziele Odkupienia człowieka i przywrócenia harmonii, zniszczonej przez grzech pierworodny. Z nich tylko w przypadku osła, stojącego blisko Świętej Rodziny, mamy odniesienia biblijne o bardzo konkretnym znaczeniu. Oślicą Balaama posłużył się Pan w zdobyciu Ziemi Obiecanej przez wędrujących Izraelitów, ale też prorok Zachariasz w mistycznej wizji widział Mesjasza, wjeżdżającego na osiołku, co urzeczywistnił Jezus w Niedzielę Palmową w Jerozolimie. Trzeba też pamiętać, że na Bliskim Wschodzie w starożytności podczas uroczystości władcy dosiadali właśnie osła. Obecność zwierzęcia, może trochę bezmyślnie, ale wiernie służącego przede wszystkim małemu Jezusowi, mówi nam, że to Dzieciątko jest prawdziwym Królem.

Po drugiej stronie, na skraju, dostrzegamy słonia. Znawcy sztuki twierdzą, że potężne zwierzę symbolizuje kontynent afrykański, na którym leży Egipt. Poussin, twórca kompozycji, rzeczywiście lubił w taki sposób wskazywać miejsce, gdzie dzieje się przedstawiana scena. Tu jednak słoń widoczny jest od tyłu, pełniąc podwójne zadanie – oprócz wskazówki geograficznej, niesie także przesłanie duchowe. W symbolice europejskiej największy ssak lądowy stanowi uosobienie siły fizycznej oraz mądrości doczesnej. Ci, którzy tylko na tym się opierają, często gardzą nauką Ewangelii czyli nieprzemijającą Prawdą, odwracając się od niej jak ów słoń, stojący tyłem do Jezusa. Ta ludzka mądrość, nawet czasem pożyteczna, musi jednak ustąpić przez Bożą Mądrością, tak jak i doczesna siła ostatecznie przegra z pozornie słabą miłością, mającą źródło w Stwórcy i Zbawicielu.

Nieprzypadkowe – i właściwie najistotniejsze w całym dziele – jest także umiejscowienie obu zwierząt. Z perspektywy przedstawionej tu Świętej Rodziny osioł stoi po prawej stronie, we wszystkich kulturach świata oznaczającej dobro i prawdziwą mądrość. Słoń, oddalający się od Dzieciątka, zmierza w lewą stronę, przez cywilizacje wszystkich epok, postrzeganą jako symbol głupoty, zła i śmierci. Ale człowiek często ulega pozorom i widzi odwrotnie, tak jak patrzący na to malowidło.

Gdy rozważamy w świątecznym czasie także ucieczkę Świętej Rodziny do Egiptu przed nienawidzącym Życia Herodem, warto byśmy mieli przed oczyma właśnie ten obraz i jego zasadnicze przesłanie: w życiowej drodze, często przez duchową pustynię, trzeba nieraz zdobyć się na porzucenie własnej perspektywy, która może nas zwodzić. Tylko patrząc na rzeczywistość z perspektywy Bożej, chociaż przez innych uznani za osłów, będziemy w stanie znaleźć się blisko Dzieciątka.